موسیقی

جاحظ درباره خوانندگان و نوازندگان پیش از ابراهیم موصلی چنین گفته است:« دانش ایشان از اندیشه خود و آهنگ هایی بود که از پارسی و پهلوی می شنیدند. تا اینکه خلیل بصری (خلیل بن احمد) در شعر، وزن و بهره های واژه ها را باز شناخت... و چون که به آنها رسید آغاز کرد به تفسیر کردن نغمه ها و آوازها.»

از این اظهار جاحظ می توان فهمید که ترانه هایی که قبل از ابراهیم موصلی در عراق خوانده می شد پارسی و پهلوی بود و نوازندگی و خوانندگی بر پایه موسیقی علمی ایران قرار داشت و اولین کسی که اشعار عربی را بر پایه و اصول موسیقی علمی ایران ساخت و تصنیف نمود، ابراهیم موصلی بود.

ابراهین بن ماهان بن بهمن الموصلی معروف به ابراهیم بن میمون، پسر ماهان پسر بهمن نسک (از دهقانان ارگان پارس) بود. در سال 125 هجری در یک خاندان بزرگ اشرافی بنام بَنوتَمیم در کوفه زاده شد و از خاندانی بزرگ و گرانمایه و از یک خانواده نجیب و اصیل ایرانی بود. و در سال 188 هجری (804) میلادی در بغداد در سن 63 سالگی درگذشت. ابوالفرج اصفهانی علت اینکه ابن میمون نامیده شده است در اغانی می نویسد: که در کوفه به یکی از دوستان نامه ای نوشت و در آن ابراهیم پور ماهان ذکر شده بود. یکی از جوانان کوفه به او گفت: از این نام شرم نمی کنی؟ ابراهیم گفت: نام پدرم است. گفت آن را عوض کن. گفت: چگونه آن را عوض کنم؟ آن جوان نامه را بگرفت و واژه «ماهان» را از آن حذف کرد و بجای آن «میمون» نوشت. ابراهیم از آن زمان به ابراهیم بن میمون مشهور شد.

او را از آغاز جوانی به فراگیری دبیری گماشتند، ولی به دلیل صدای زیبایش، تحصیل در این رشته را ترک کرد. و به دنبال آوازخوانی افتاد، چون دائی هایش او را باز می داشتند و بر او سخت می گرفتند، از این رو به موصل گریخت و نزدیک به یک سال در آنجا ماند. در برگشت دوستان جوانش به او گفتند:« آفرین به جوان موصلی!» و این نسبت به او باز ماند.

علی پور یحیی گفته است: علت اینکه ابراهیم شغل آوازخوانی اختیار کرد این که گروهی راهزن (از سالوکان) بودند که آنچه به تاراج می بردند در جهت خوشگذرانی خود صرف می کردند، ابراهیم به آنها پیوست و برایشان آواز می خواند، چون صدای گیرایی داشت بین آنها محبوبیت کسب کرد و وقتی به خوش صدائیش پی برد بمنظور فراگیری موسیقی به جاهای دور به سفر پرداخت.

در ری به تکمیل هنر خود پرداخت. وقتی در ری از یکی از کارداران ابوجعفر هفت هزار درهم به پاس خوانندگی دریافت کرد. آن را برای فراگیری بهتر موسیقی به کار گرفت. او آگاه شد که در بندر «ابله» استاد و موسیقی دان بزرگی بنام جُوانُویَه (که زردتشتی هم بود) و به منظور بهره گرفتن از محضر این استاد نزد وی شتافت و از او و شاگردانش در هنر موسیقی فیض بسیار برد. سپس به مکتب یـــونــــس کــــاتـــب که تبار ایرانی داشت و از شاهزادگان ساسانی بود که به اسارت عربان درآمده بود، راه یافت و موسیقی ایرانی را نزد این استاد آموخت و سپس به بغداد رهسپار شد و در پیش استادان فن موسیقی، نواختن عود و خواندن آواز را هم فراگرفت و مدتی هم نزد سیاط برمکی به آموزش پرداخت. شهرت آوازخوانی او چنان بالا گرفت که مهدی عباسی او را به بغداد (پایتخت) نزد خویش فرا خواند و مصاحب خلیفه هارون الرشید گردید.

مقام و رتبه او در موسیقی در حد بـــــاربــــد در دربار خسرو پرویز دانسته اند. مقرری او را بالغ بر ده تا سیصد هزار درهم بیان کرده اند. (بجر پاداش هایی که می گرفت.) چندین مقام جدید را در موسیقی کشف کرده است. او را مالک با شکوه ترین و مجهزترین خانه های بغداد دانسته اند. هنگام بیماری هارون الرشید به عیادتش می رفت و بعد از مرگ، مأمون بر او نماز گزارد.

مهدی خلیفه عباسی علاقه شدیدی به ابراهیم داشت. ابراهیم نیز بسیار مورد توجه و علاقه هارون بود و موسیقی دانان و ندیم او گردید و در اثر دریافت هدایای فراوان از هارون و دیگر بزرگان ثروتی فراوان کسب نمود و به تدریس موسیقی و خوانندگی پرداخت.

«در عصر طلایی، ابراهیم موصلی برجسته ترین موسیقی دان زمان، مدرسه موسیقی خاص خودش را به وجود آورده بود که دختران خواننده در آن تحصیل کرده و آموزش موسیقی می دیدند. برای موسیقی دانان زن، قیمت های بسیار سنگینی پرداخت می شد زیرا آنها نه تنها خوانندگان و نوازندگان ماهری محسوب می شدند بلکه در سایر رشته های فرهنگ و ادب نیز تبحر می یافتند.»

گفته اند این مدرسه بیست و چهار میلیون سکه نقره برایش به ارمغان آورد.

ابراهیم زنان زیادی داشت که یکی از آنها شاهک، مادر اسحاق بود و دیگری دوشام زن محبوب او بود که با دف نیز آهنگ های او را همراهی می کرد.

ابراهیم شاگردان زیادی داشت که به آموزش آنها می پرداخت و شماری از دختران جوان را برای فن خوانندگی آموزش می داد، بطوریکه قبل از او از میان زنها فقط کنیزان سیاه روی از فنون آواز بهره مند بودند. گفته شده ابراهیم برای نخستین بار چند دختر سفید رو و زیبا را در زمینه آواز تربیت نمود که البته زیبایی آنها یکی از دلایل پذیرش آنها به این فن بود.

ابراهیم علاوه بر موسیقی و خوانندگی، عارف و نوازنده نیز بود و در فلسفه و ادبیات آگاهی وسیعی داشت. از نیروی شنوایی بسیار دقیقی برخوردار بود، چنانکه میان سی عود اگر یکی از سیم ها خارج از کوک بود فوراً آن را تشخیص می داد.

ابراهیم پدر اسحاق بود و زلزل و مخارق و علویه و ابوصافه و سلیم بن سلام و محمد بن حارث و محمد رف از شاگردان او بودند. ابراهیم در خوانندگی بی نظیر بود. چنین اظهار داشته اند که ابراهیم نهصد نغمه موسیقی ساخته که پسرش اسحاق سیصد نغمه را شاهکار پدر خود معرفی کرده و سیصد نغمه ی آنرا متوسط و سیصد نغمه دیگر را معمولی معرفی کرده است. او در مقام ماخوری (ماهور) چندین قطعه تصنیف کرد.

«ابراهیم موصلی روزی مجلس شنودی را با شرکت سی دختر خواننده که عودهای خود را می نواختند برپا کرد. این جمع شکایت کرد که یکی از دختران، خارج می نوازد ابراهیم ناچار شد نه تنها نام آن دختر بلکه سیمی را که روی آن مرتب فالش می کرد اعلام کند. و مجلس از این همه حساسیت گوش و دقت موسیقیایی او به حیرت افتاد»

ابراهیم اولین کسی بود که در عراق شعر عرب را به آهنگ ایرانی آراست.

خاستگاه هنر ابراهیم موسیقی ایرانی بوده است و تنها کاری که او کرده آن است که برای شعرهای عربی در راه های موسیقی ایرانی آهنگ تصنیف کرده است و البته نباید ذوق و هنر و تلاش او را در این زمینه نادیده گرفت.

نویسندگان دیگری هستند که عقیده دارند او اولین پایه های شهرتش را به کمک مقام ریتمیک (ضربی) ماخوری (ماهور) که خود معرف آنست پایه گذاری کرده است. او از استعداد شعری کم نظیری نیز برخوردار بود. زمانیکه زلزل موسیقی دان برجسته معاصر او به خشم هارون سال ها در زندان افتاده بود، او در حضور هارون شعری سرود و اجرا کرد که موجب آزادی زلزل شد این شعر چنین بود:

آیا آن ایام که با هم بودیم باز می گردد؟

ای زلزل!

ایامی که دشمن، بیهوده در جست و جوی ما بود،

...بعد از تو پیوسته در غصه ها سرگردانم

و اشک از چهار گوشه چشمان من سرازیر است

گویی مادر فرزند مرده ام

ای زلزل، آیا روزگار ما به تو رو می آورد؟

روزگاری که دشمن کینه توز بر آن تاخت

روزگاری که تو از بدیها ایمن بودی

و نیک بختی بر تو و ما روی آور بود

ای وای از دوری و نزدیکی خلیفه

آخر چه گناهی دارد؟ اگر نیک اندیشیده شود

سبک شاعری ابراهیم موجب پیدایش مکتب جدیدی (مکتب رمانتیسم پارسی) در موسیقی شد که بعد از وی فرزندش (اسحاق موصلی) که یکی از رهبران جنبش ابداعی و رمانتیکی پارسی بود، دنبال گردید و در مقابل نحله تقلیدی عربی کهن دوام آورد و ایستادگی کرد.